Stedelijk Museum De Lakenhal Leiden - Het Klimaat

Tineke Reijnders
1991

Lucas Silawanebessy herinnert zich haarscherp zijn heftigste ervaring met de kunst. Hij was begin twintig, zat op de academie en zag in het Stedelijk Museum de schilderijen van Barnett Newman.De sensaties die de kleuren teweegbrachten en de confrontatie met de maat maakten diepe indruk. Het was niet zijn eerste ontmoeting met de kunst, als kind zag hij in Den Bosch een overzicht van Jeroen Bosch en dat was niet zonder betekenis voor zijn latere voorkeur: het schilderen. Lucas Silawanebessy's ervaring met Newman is een welkome interpretatieve hint, want zijn schilderijen veroorzaken een vergelijkbare, haast onverwoordbare beleving, waarvan op zijn minst valt te zeggen dat die van de dagelijkse realiteit wegvoert. Heden ten dage zou het immers overdreven klinken om, zoals Newman deed, te spreken van metafysische betekenis, van het sublieme.

Er is hier geen sprake van spirituele associaties en trouwens ook niet van een monochroom kleurveld. Wel hebben Silawanebessy's schilderijen een ingetogen aard. Het zijn , zoals dat in Amerika is genoemd, zwijgende schilderijen, maar dat zijn ze niet alleen. Hun karakter is tegelijk abstract en in zekere zin afbeeldend, en dat verschaft ze een onuitputtelijk vermogen om betekenis te genereren. Als er op een schilderij vijf stippen geschilderd zijn en het werk heet 'Southern Cross, nothing compared to you', dan kunnen we er niet omheen in de vijf stippen een sterrenbeeld te zien. Het is een concreet symbool dat niettemin - en daaruit blijkt meteen hoe weinig relevant de categorisering is - de springplank vormt voor 'hogere'gedachten. Het Zuiderkruis en de Polus Antarticus zijn voor het zuidelijk halfrond wat de Grote Beer en de Poolster zijn voor het noordelijk halfrond: onontbeerlijke orientatiepunten. Het Zuiderkruis is van hieruit niet te zien en fungeert zo als metafoor van de andere wereld, de wereld van de verbeelding, de geestelijke wereld. Sterren zijn bovendien alleen maar 's nachts te zien, tijdens de uren voorbestemd voor dromen, angst en fantasie. Hoewel hij daar niet de nadruk op legt is de andere wereld ook die waar hij geboren is. Daar ligt het land dat Lucas Silawanebessy op tweejarige leeftijd verliet - de Zuid Molukken.In de afgelopen jaren is hij tweemaal teruggeweest naar Indonesië, maar de Zuiderkruisserie is van die reizen niet het gevolg, hij werkte er toen geruime tijd aan. De werken rijpen langzaam. Soms gaat er twee jaar overheen, voor een schilderij klaar is. Die lange periode van aandacht, dat durende proces van afwegen is aan de verfhuid af te zien. Deze herbergt een opeenhoping van ingehouden energie en straalt een intensiteit uit die geleidelijk moet zijn opgebouwd. Het bijzondere van de huid, die uit veel heldere kleuren is samengesteld, is de gecompliceerde aard, de paradoale combinatie van stille bezonkenheid en vibrerende levendigheid. In trilling gebracht door verticale kwaststreken maken de rode, blauwe, cadmium- en emeraldgroene kleuren zich beurtelings los van de hier en daar doorbrekende okerkleurige achtergrond.

De kleuren zijn bij wijze van spreken aaiend opgebracht en bedekken elkaar daardoor maar gedeeltelijk. Silawanebessy is er niet de schilder naar om heftig in te grijpen en een kleur weer bloot te leggen door te krabben of te schuren. Het is ongetwijfeld aan de zorgvuldigde kwastvoering dat het werk die subtiele tactiliteit ontleent die het bekijken tot een fysieke weldaad maakt. De rondjes, die in wisselende configuraties worden aangetroffen zoals ook aan het firmament, zijn van een andere textuur dan de huid, ze zijn gestempeld, blauw bijvoorbeeld tegen een miniem randje geel. Ze hebben een belangrijke consoliderende functie in de breekbare compositie van het schilderij. Kandinsky schreef in 1931: 'Tegenwoordig zegt een punt in een schilderij soms meer dan een menselijke figuur....De schilder heeft discrete, stille, haast betekenisloze voorwerpen nodig....Hoe stil is een appel naast de Lacoön. Een cirkel is nog stiller'.

Het is goed mogelijk dat de stille energie van Silawanebessy's schilderijen de weerslag is van zijn oosterse achtergrond, ook al refereert hij aan westerse schilders en noemt hij in relatie tot zijn kleurkeuzen zelfs Mondriaan. In zijn geboorteland bestaat het kunstenaarscap niet op onze wijze. Er zijn pottenbakkers, wevers, houtsnijders, en daar waar van een christelijke invloed sprake is, overheerst de soberheid. De Zuid Molukse culturele traditie is een orale, gebaseerd op het vertellen van verhalen en verwant aan die van de Papoua's en de Aboriginals. Toch doet het gloeiend palet denken aan de rijke natuur van de tropen. Maar Lucas Silawanebessy vindt het niet meer dan een romantisch idee om te veronderstellen dat voor kunstenaars de eigen wortels belangrijk zijn. Hij is zich wel sterk bewust van verschillen in de volksaard, waardeert bijzonder de onderlinge verbondenheid en steun van de Molukkers maar apprecieert ook de Nederlandse gereserveerdheid en weet zich vooral een Nederlands schilder.